خیام نیشابوری اگرچه بیشتر به عنوان شاعری رباعی سرا مشهور است ولی در واقع فیلسوف و ریاضی دانی بزرگ بود که در طول عمر دراز خویش کشفیات مهمی در ریاضیات و نجوم انجام داد. او حدیث، تفسیر، فلسفه، حکمت و ستاره شناسی را فراگرفت. خیام فیلسوف، ریاضی دان، ستاره شناس و رباعی سرای ایرانی در دوره سلجوقی است.

به گزارش ایسنا، ۲۸ اردیبهشت ماه روز بزرگداشت حکیم خیام نیشابوری است. او در قرن پنجم هجری در شهر نیشابور به دنیا آمد. نام کاملش «غیاث الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری» بود، همچنین خیامی و خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری هم نامیده شده است. خیام در زمانی به دنیا آمد که ترکان سلجوقی بر خراسان بزرگ تسلط داشتند. 

در کتاب های کهنی که به بیان زندگی خیام و کارهای او پرداخته اند، اختلاف های بسیاری به ویژه در تاریخ تولد و مرگ او وجود دارد. نخستین منبعی که به طور مفصل خیام را معرفی کرده است، چهار مقاله نظامی عروضی نوشته شده در حدود ۵۵۰ قمری است. دومین زندگی نامه خیام توسط ابوالحسن علی بیهقی در ۵۵۶ قمری در کتاب «تتمه صوان الحکمه» یا «تاریخ الحکما» نوشته شده است. نظامی عروضی و ابوالحسن بیهقی هر دو معاصر خیام بوده و او را از نزدیک دیده اند. 

خیام در زادگاه خویش به آموختن علم پرداخت و نزد عالمان و استادان برجسته آن شهر از جمله «امام موفق نیشابوری» علوم زمانه خویش را فراگرفت و چنان که گفته اند بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات تبحر یافت. خیام در سال ۴۶۱ هجری نیشابور را به قصد سمرقند ترک کرد و در آن جا تحت حمایت و سرپرستی «ابوطاهر قاضی القضات» سمرقند، کتابی درباره معادله های درجه سوم با نام رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله به زبان عربی نوشت. از آن جا که با خواجه نظام الملک طوسی رابطه ای نیکو داشت، این کتاب را پس از نگارش به خواجه تقدیم کرد. فقه را در میان سالی در محضر امام موفق نیشابوری آموخت و حدیث، تفسیر، فلسفه، حکمت و ستاره شناسی را فراگرفت. 

برخی نوشته اند او فلسفه را مستقیما از زبان یونانی فراگرفته بود. شماری از تذکره نویسان، خیام را شاگرد ابن سینا و شماری نیز وی را شاگرد امام موفق نیشابوری خوانده اند. صحت فرضیه شاگردی خیام نزد ابن سینا بسیار بعید است، زیرا از لحاظ زمانی با هم تفاوت زیادی داشته اند. خیام در جایی ابن سینا را استاد خود می داند، اما این استادی ابن سینا جنبه معنوی دارد. 

پس از این دوران، خیام به دعوت سلطان جلال الدین ملک شاه سلجوقی و وزیرش نظام الملک به اصفهان رفت تا سرپرستی رصدخانه اصفهان را بر عهده گیرد. یکی از برجسته ترین کارهای او را می توان اصلاح گاه شمار ایران دانست. او ۱۸ سال در اصفهان سکونت داشت. در همین سال ها (۴۵۶) مهم ترین و تاثیرگذارترین اثر ریاضی خود را با نام «رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس» نوشت که در آن خطوط موازی و نظریه نسبت ها را شرح می دهد. 

به مدیریت او زیج ملک شاهی تهیه می شود و در همین سال ها (حدود ۴۵۸) طرح اصلاح تقویم را تنظیم می کند. خیام گاه شمار جلالی یا تقویم جلالی را تدوین کرد که به نام جلال الدین ملک شاه مشهور است، اما پس از مرگ ملک شاه این گاه شماری تداوم نیافت. در این دوران خیام به عنوان اختربین در دربار خدمت می کرد، هرچند به اختربینی اعتقادی نداشت. به دلیل آشوب ها و درگیری های ناشی از این امر، مسائل علمی و فرهنگی که قبلا از اهمیت خاصی برخوردار بود به فراموشی سپرده شد. 

پس از درگذشت ملک شاه و کشته شدن نظام الملک، خیام مورد بی مهری قرار گرفت و کمک مالی به رصدخانه (زیج) قطع شد. نبود توجه به امور علمی دانشمندان و رصدخانه، خیام را بر آن داشت اصفهان را به قصد خراسان ترک کند. بعد از سال ۴۷۹ خیام اصفهان را به قصد اقامت در مرو، پایتخت جدید سلجوقیان، ترک کرد. او باقی عمر خویش را در شهرهای مهم خراسان به ویژه نیشابور و مرو گذراند؛ در آن زمان مرو یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی دنیا به شمار می رفت و دانشمندان زیادی در آن حضور داشتند. 

بیشتر کارهای علمی خیام پس از مراجعت از اصفهان در این شهر جامه عمل به خود گرفت. احتمالا رساله های میزان الحکم و قسطاس المستقیم را در آن جا نوشته است. رساله مشکلات الحساب (مسائلی در حساب) نیز احتمالا در همین سال ها نوشته شده است. 

تاریخ نگاران و دانشمندان هم عصر خیام و کسانی که پس از او آمدند جملگی بر استادی وی در فلسفه اذعان داشته اند، تا آن جا که گاه وی را حکیم دوران و ابن سینای زمان شمرده اند. از خیام به عنوان جانشین ابن سینا و استاد بی بدیلِ فلسفه طبیعی (مادی) ریاضیات، منطق و متافیزیک یاد می کنند. 

خیام استعداد شگرفی در اغلب زمینه های علمی مانند ریاضیات، نجوم، علوم ادبی، دینی و تاریخی داشت که سبب شد در این زمینه ها نیز دستاوردهایی داشته باشد. از او رساله های کوتاهی در زمینه هایی چون مکانیک، هیدرواستاتیک، هواشناسی، نظریه موسیقی و... بر جای مانده است. اخیرا تحقیقاتی در مورد فعالیت خیام در زمینه هندسه تزئینی انجام شده است که ارتباط او را با ساخت گنبد شمالی مسجد جامع اصفهان تائید می کند. 

یکی از برجسته ترین کارهای خیام را می توان اصلاح گاه شماری ایران در دوره سلطنت ملک شاه سلجوقی (۴۲۶–۵۹۰ هجری قمری) دانست. او بدین منظور مدار گردش کره زمین به دور خورشید را تا ۱۶ رقم اعشار محاسبه کرد. اصلاح تقویم در ۲۵ فروردین ۴۵۸ هجری خورشیدی (۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری) انجام شد. 

خیام زندگی اش را به عنوان ریاضیدان و فیلسوفی شهیر سپری کرد، در حالی که معاصرانش از رباعیاتی که امروز مایه شهرت و افتخار او هستند بی خبر بودند. معاصران خیام نظیر نظامی عروضی یا ابوالحسن بیهقی از شاعری خیام یادی نکرده اند. 

قدیمی ترین کتابی که در آن از خیام شاعر یادی شده است، کتاب «خریدة القصر» از عمادالدین اصفهانی است. این کتاب به زبان عربی و در سال ۵۷۲ یعنی نزدیک به ۵۰ سال پس از مرگ خیام نوشته شده است. 

برخی فارسی شناسان بر این باورند که رباعیات خیام تازیانه ای بر زاهدان ریاکار است. عبدالرضا مدرس زاده، قائم مقام انجمن بین المللی ترویج زبان و ادبیات فارسی، اعتقاد دارد خیام در شعرهایش بی اعتباری دنیا و ناپایداری هستی موقت انسان را در زندگی به تصویر می کشاند. 

زبان تند و تیز خیام در رباعیات تازیانه ای بر زاهدان دروغین و ریاکار است. بعضی او را به عنوان یک شاعر حکیم عارف منش و بعضی دیگر او را به عنوان یک شاعر بی اعتقاد به همه چیز و مادی اندیش محض معرفی کرده اند. نجم الدین رازی و دو سه نفر دیگر با توجه به محتوای الحادی رباعیات خیام اظهارنظرهایی منفی درباره او دارند. در مقابل، کسانی دیگر درصدد تبرئه او برآمدند و رباعیاتی از قول او ساختند که حاکی از پشیمانی و توبه او باشد. کسانی هم، بیشتر در دوره معاصر، درصدد برآمدند که بگویند این رباعی ها به هیچ عنوان از خیام نیست و از شخص دیگری به همین نام است. 

خیام نیشابوری در بحث ادبیات و شعر بیشترین شهرت را در رباعیات به دست آورده است. اوج شناخت جهان از خیام را می توان پس از ترجمه شعرهای او توسط ادوارد فیتزجرالد دانست و نام او را در ردیف چهار شاعر بزرگ جهان یعنی هومر، شکسپیر، دانته و گوته قرار داد. تاثیر خیام بر ادبیات غرب از مارک تواین تا تی.اس. الیوت او را به نماد فلسفه شرق و شاعر محبوب روشنفکران جهان تبدیل کرده است. 

بعد از فیتزجرالد، فرانسویان با ترجمه رباعیات خیام به معرفی او در جهان غرب کمک کردند. در سال ۱۸۷۵ میلادی گارسن دوتاسی، خاورشناس معروف فرانسوی، تعداد ۱۰ رباعی از خیام را به فرانسه برده بود، در حالی که حدود ۱۰ سال قبل یعنی در سال ۱۸۶۷ نیکولاس، کنسول سفارت فرانسه در رشت، اولین ترجمه رباعیات را به فرانسه ارائه کرده بود. آندره ژید هم با رباعیات خیام از طریق ترجمه فیتزجرالد آشنا بود و بازتاب بعضی از مفاهیم رباعیات خیام را می توان در کتاب «مائده های زمینی» او مشاهده کرد. 

دولت جمهوری اسلامی ایران در ژوئن ۲۰۰۹ به عنوان نشانی از پیشرفت علمی صلح آمیز ساختمان، مجسمه ای به شکل چهارتاقی با ترکیبی از سبک های معماری و تزئینات هخامنشی و اسلامی به دفتر سازمان ملل متحد در وین هدیه داد که در محوطه آن در سمت راست ورودی اصلی قرار گرفته است. در این چهارتاقی مجسمه هایی از چهار فیلسوف ایرانی خیام، ابوریحان بیرونی، زکریا رازی و ابوعلی سینا قرار دارد. همچنین در فروردین ۱۳۹۵ به همت مدیر انجمن بین المللی فرهنگ ایران، طی مراسمی از مجسمه خیام نیشابوری ساخت استاد حسین فخیمی در دانشگاه اوکلاهمای آمریکا با حضور گسترده دوستداران فرهنگ و هنر ایران زمین پرده برداری شد. 

منابع: 

خلاصه زندگی نامه علمی دانشمندان 

حکیم عمر خیام به عنوان عالم جبر